Tema 3: Desarmar (que non obviar) os estereotipos para coñecer a cultura

Sen dúbida, todo o relacionado cos estereotipos deu que falar na sesión do tema 3. E, se ben parece que houbo un acordo total no entendemento das ideas preconcebidas como elementos cos que hai que ter moita precaución na aula, semella máis complicado elaborar estratexias para paliar os seus posibles efectos negativos.

Partamos dunha idea que pode resultar, sen unha explicación posterior, un tanto controvertida: os estereotipos son útiles e incluso necesarios na ensinanza de linguas. O ensino dunha lingua implica necesariamente o ensino dunha cultura. E para introducir unha cultura a un grupo de alumnos e alumnas, son un recurso útil, que permite non so achegar algunhas ideas básicas sobre a sociedade da lingua meta, senón tamén xerar certo atractivo, fomentando así unha actitude de maior interés e unha maior motivación.  

Entón, que problema hai cos estereotipos? Xa os sabemos todos: xeneralizacións, esaxeracións, imprecisións, prexuizos, etc. Ollo, caeriamos nun erro se pensasemos que a aula de idioma é o único ambiente no que se xeran este tipo de ideas preconcebidas. O proceso de ensinanza-aprendizaxe na clase enfróntase tamén a ideas adquiridas no exterior e a través de outras vías (fundamentalmente, os medios de comunicación). De feito, e aínda que isto é unha suposición, penso que non sería arriscado afirmar que a maioría do alumnado que se decanta polo estudo dunha lingua a partir de certa idade (adolescencia), xa presenta certas ideas sobre a sociedade da lingua meta que comeza a estudar. 

No caso do xaponés, por exemplo, é habitual que os alumnos teñan certas ideas sobre cultura xaponesa, adquiridas en moitos casos a través do consumo de productos da cultura popular nipona. Anime, manga, videoxogos, idols, cine, literatura... E sendo honestos, se ben estas fontes presentan (como ocorre para calquera outra cultura) unha visión non sempre realista e con certa distorsión da sociedade xaponesa, o certo é que tamén poden permitir axudar a comprender determinadas cuestións. De feito, é habitual que nunha clase de xaponés se empreguen este tipo de productos culturais para exemplificar aspectos da sociedade. Pero, máis aló disto, tamén están presentes no alumnado aquelas ideas que, sen saber moi ben como nin por que, se asentan nunha maioría da poboación: os xaponeses son moi traballadores, moi educados, moi organizados, moi responsables, moi puntuais, cun gran sentido do honor... pero tamén son moi raros. 

Quitando o apelativo de "raros", o demáis parecen estereotipos positivos. Por que non fomentalos, entón, para presentar a cultura dende unha perspectiva positiva? Dende o meu punto de vista, porque distorsionan a realidade, ao presentala dun xeito simplificado e incompleto. Os estereotipos, positivos ou negativos, son valoracións realizadas dende a visión e a cultura propias. Aquí é a onde quería chegar e onde quería realizar unha pequena proposta. Por que non realizar na aula un traballo de investigación e análise dos estereotipos? Non sería esta unha forma estupenda de coñecer a cultura e, á vez, discernir as xeneralizacións e prexuizos típicos? Seguindo co exemplo do xaponés, un traballo de análise sobre a idea dos xaponeses como "moi traballadores", podería levar ós alumnos e alumnas a conclusións como as seguintes:

Son os xaponeses "moi traballadores"?: a cultura do traballo en Xapón presenta unhas caracteríticas moi concretas que, aínda que están cambiando dende os 90 e 2000, todavía teñen bastante forza (por exemplo, o traballo único para toda a vida ou a promoción por antigüedade). As horas extra son unha constante, existe unha palabra (karoshi) para definir a morte por exceso de traballo; hai altos niveis de explotación laboral por parte das denominas "Empresas negras" (burakku kigyō); é común a asistencia regular aos nomikai (reunións para beber cos compañeiros de traballo); a búsqueda de emprego (shuukatsu) é un proceso longo, duro e que require estudo e esforzo por parte dos candidatos, alén da presión social por encontrar traballo rapidamente;  existe certo estigma hacia os traballadores a tempo parcial ou con contratos temporais, aínda que están en aumento); a porcentaxe de paro está arredor do 3%; as folgas á xaponesa son un completo mito... Realmente ten sentido falar dos xaponeses como "traballadores", sen máis? 

Este vídeo trata de reflexar a experiencia frustrante do shuukatsu, o sistema habitual de búsqueda de emprego en Xapón

Unha análise dun estereotipo, incluso se é breve e moi simple como a presente, pode proporcionar material para todo tipo de tarefas de investigación ou debate, que permitan coñecer mellor aqueles aspectos da cultura xaponesa e desmontar estereotipos que simplifican realidades moito máis complexas. Un traballo interesante podería ser a comparación entre a sociedade propia e a da lingua meta. Podemos aprender moitísimo reflexionando sobre estas ideas preconcebidas, e levar a cabo reflexión valiosais que nos permitan non so aprender sobre a cultura da lingua meta, senón tamén vernos reflexados a nós mesmos na nosa sociedade e cuestionar o que consideramos "natural". Non ten sentido falar dos individuos doutra sociedade en termos absolutos de personalidade (son moi respetuosos, son moi traballadores, son moi...). O que si ten sentido é ver por que dende a nosa perspectiva teñen esa consideración e a que características, estruturas ou dinámicas da sociedade da lingua meta constrúen o que chama a nosa atención e, dun xeito equivocado, convertemos nunha cualidade casi esencial dos individuos desa sociedade.

A idea é, polo tanto, sinxela: non tratemos de evitar nin de obviar os estereotipos. Vexamos cales son, observemos de onde veñen, que forza e presencia teñen no noso alumnado, e propoñamos estratexias para "desarmalos". Nese proceso de "desarme", non so conseguiremos desterralos, senón que, sen dúbida, o noso alumnado coñecerá dun xeito moito máis preciso unha gran cantidade de cuestións culturais que se agochaban detrás da simplificación dun prexuizo.